AKBARALI UMARTIL MARKAZI

Interaktiv darslik

Arab tilida sifatlarning birlik–ikkilik–ko'plik, muzakkar–muannas, oqil–g'ayri oqil bo'yicha moslashuvi, أَفْعَلُ va فَعْلَانُ vaznlari: qoidalar, lug'at, misollar va 10 xil test.

📸 Instagram ✈️ Telegram 💬 Savol va murojaatlar
Xush kelibsiz

Arab tili sifatlari bo'yicha mini-sayt

Har bir bo'lim ichida Qoidalar, Lug'at, Misollar va Testlar qismlari alohida joylashgan. Oxirgi bo'limda esa barcha mavzularni qamrab olgan 10 xil umumiy test bor — lug'at testlari har safar yangi savollar bilan tuziladi.

Muzakkar (مذكّر) Muannas (مؤنّث) Qo'shimchalar oltin rangda

🎨 Sayt mavzusini tanlang

O'zingizga yoqqan rangni bosing — tanlovingiz eslab qolinadi va saytning barcha qismlariga (yuqori panel, fon, tugmalar, jadvallar) qo'llanadi.

1-bo'lim

Sifatlarning son, jins va oqillikda moslashuvi

مُطَابَقَةُ الصِّفَةِ فِي الْعَدَدِ وَالْجِنْسِ

«Kitob yangi», «Talabalar tirishqoq» kabi jumlalarda xabar (sifat) mubtadoga qanday moslashishini o'rganamiz.

1-qoida. Sifat (xabar) mavsufga jins va sonda ergashadi

Mubtado qanday bo'lsa, xabar ham shunga mos keladi: birlikka — birlik, ikkilikka — ikkilik, ko'plikka — ko'plik; muzakkarga — muzakkar, muannasga — muannas.

اَلْكِتَابُ جَدِيدٌ ← اَلسَّيَّارَةُ جَدِيدَةٌ

2-qoida. Muannaslik alomati — ta marbuta (ة)

Muzakkar sifatga ة qo'shilsa, muannas shakl hosil bo'ladi:

جَدِيدٌ ← جَدِيدَةٌ ، نَشِيطٌ ← نَشِيطَ‍‍ةٌ

3-qoida. Ikkilik (مُثَنًّى) yasalishi

Ism va sifat oxiriga ـَانِ qo'shiladi (nasb/jar holatida ـَيْنِ):

كِتَابٌ ← كِتَابَ‍‍انِ ، جَدِيدٌ ← جَدِيدَانِ ، جَدِيدَةٌ ← جَدِيدَتَ‍‍انِ

Eslatma: muannasda ta marbuta ة ochiq ت ga aylanadi: سَيَّارَتَانِ ، طَالِبَتَانِ.

4-qoida. To'g'ri (solim) ko'plik

  • Oqil muzakkar uchun: ـُونَ — مُجْتَهِدٌ ← مُجْتَهِدُونَ (nasb/jarda ـِينَ)
  • Muannas uchun: ـَات — مُجْتَهِدَةٌ ← مُجْتَهِدَاتٌ ، طَالِبَةٌ ← طَالِبَ‍‍اتٌ

5-qoida. Siniq (mukassar) ko'plik

Ba'zi so'zlar ko'plikda ichki shakli o'zgaradi, qo'shimcha qabul qilmaydi:

كِتَابٌ ← كُتُبٌ ، طَالِبٌ ← طُلَّابٌ ، نَشِيطٌ ← نُشَطَاءُ

Solishtiring: مُجْتَهِدُونَ — to'g'ri ko'plik; نُشَطَاءُ — siniq ko'plik. Ikkalasi ham oqil muzakkar ko'pligi sifatida ishlatiladi.

6-qoida. Oqil va g'ayri oqil (eng muhim qoida!)

  • Oqil (insonlar) ko'pligida sifat ham ko'plikda keladi: اَلطُّلَّابُ مُجْتَهِدُونَ ، اَلطَّالِبَاتُ مُجْتَهِدَاتٌ
  • G'ayri oqil (narsalar, hayvonlar) ko'pligi muannas birlik hukmida: sifat muannas birlikda keladi: اَلْكُتُبُ جَدِيدَةٌ ، اَلسَّيَّارَاتُ جَدِيدَةٌ
Xato: اَلْكُتُبُ جَدِيدُونَ ❌  |  To'g'ri: اَلْكُتُبُ جَدِيدَةٌ ✅

7-qoida. Sifatning eng ko'p uchraydigan 10 vazni (§26)

Arab tilida sifatlarning 20 dan ortiq vazni bor. Quyidagilari eng ko'p uchraydi:

№MuzakkarMuannasMisollarMa'nosi
1فَاعِلٌفَاعِلَةٌبَارِدٌ / بَارِدَةٌsovuq
حَامِضٌ / حَامِضَةٌnordon
2فَعِيلٌفَعِيلَةٌكَبِيرٌ / كَبِيرَةٌkatta
طَوِيلٌ / طَوِيلَةٌuzun
3فُعْلٌفُعْلَةٌصُلْبٌ / صُلْبَةٌqattiq
4فَعِلٌفَعِلَةٌتَعِبٌ / تَعِبَةٌcharchoq
5فَعْلٌفَعْلَةٌصَعْبٌ / صَعْبَةٌqiyin
6فَعَلٌفَعَلَةٌحَسَنٌ / حَسَنَةٌyaxshi
7فَيْعِلٌفَيْعِلَةٌجَيِّدٌ / جَيِّدَةٌyaxshi
8فَعُولٌفَعُولٌجَسُورٌ / جَسُورٌjasur
9أَفْعَلُفَعْلَاءُأَبْيَضُ / بَيْضَاءُoq
10فَعْلَانُفَعْلَىعَطْشَانُ / عَطْشَىtashna
Diqqat: فَعُولٌ vaznidagi sifat muzakkar va muannas jinsda o'zgarmaydi: رَجُلٌ جَسُورٌ / اِمْرَأَةٌ جَسُورٌ. Eng ko'p uchraydigani — فَعِيل va فَعِل vaznlari.

Bo'lim lug'ati

كِتَابٌ / كُتُبٌkitob / kitoblar
سَيَّارَةٌ / سَيَّارَاتٌmashina / mashinalar
طَالِبٌ / طُلَّابٌtalaba / talabalar
طَالِبَةٌ / طَالِبَاتٌtalaba qiz / qizlar
جَدِيدٌ / جُدُدٌyangi
قَدِيمٌ / قَدِيمَةٌeski
مُجْتَهِدٌ / مُجْتَهِدُونَtirishqoq(lar)
نَشِيطٌ / نُشَطَاءُg'ayratli(lar)
كَبِيرٌ / كَبِيرَةٌkatta
صَغِيرٌ / صَغِيرَةٌkichik
جَمِيلٌ / جَمِيلَةٌchiroyli
مُعَلِّمٌ / مُعَلِّمُونَmuallim(lar)

Muzakkar, g'ayri oqil مذكّر

اَلْكِتَابُ جَدِيدٌKitob yangi (birlik)
اَلْكِتَابَ‍‍انِ جَدِيدَانِIkki kitob yangi (ikkilik)
اَلْكُتُبُ جَدِيدَةٌKitoblar yangi (g'ayri oqil ko'plik → muannas birlik)

Muannas, g'ayri oqil مؤنّث

اَلسَّيَّارَةُ جَدِيدَةٌMashina yangi (birlik)
اَلسَّيَّارَتَ‍‍انِ جَدِيدَتَ‍‍انِIkki mashina yangi (ikkilik)
اَلسَّيَّارَاتُ جَدِيدَةٌMashinalar yangi (g'ayri oqil ko'plik)

Oqil muzakkar مذكّر عاقل

اَلطَّالِبُ مُجْتَهِدٌTalaba tirishqoq
اَلطَّالِبَ‍‍انِ مُجْتَهِدَانِIkki talaba tirishqoq
اَلطُّلَّابُ مُجْتَهِدُونَTalabalar tirishqoq (solim ko'plik)
اَلطَّالِبُ نَشِيطٌ ← اَلطُّلَّابُ نُشَطَاءُTalabalar g'ayratli (siniq ko'plik)

Oqil muannas مؤنّث عاقل

اَلطَّالِبَةُ مُجْتَهِدَةٌTalaba qiz tirishqoq
اَلطَّالِبَتَ‍‍انِ مُجْتَهِدَتَ‍‍انِIkki talaba qiz tirishqoq
اَلطَّالِبَاتُ مُجْتَهِدَاتٌTalaba qizlar tirishqoq
اَلطَّالِبَاتُ نَشِيطَ‍‍اتٌTalaba qizlar g'ayratli
Natija: 0 / 0
2-bo'lim

أَفْعَلُ vazni — rang va jismoniy xususiyatlar

صِفَاتُ الْأَلْوَانِ وَالْعُيُوبِ

Ranglar hamda tashqi ko'rinish va jismoniy xususiyatlarni bildiruvchi sifatlar shu vaznda keladi. Bu bo'limda darslik lug'atidagi barcha 23 ta so'z to'liq shakllari bilan berilgan.

1-qoida. Vazn shakllari

  • Muzakkar birlik: أَفْعَلُ — أَحْمَرُ (qizil)
  • Muannas birlik: فَعْلَاءُ — حَمْرَاءُ
  • Ko'plik (har ikki jins uchun): فُعْلٌ — حُمْرٌ
Bu vazn nimani bildiradi? Ranglarni (أَحْمَرُ، أَبْيَضُ...) va tashqi ko'rinishdagi jismoniy xususiyatlarni (أَصْلَعُ — tepakal، أَعْسَرُ — chapaqay، أَحْدَبُ — bukri...).

2-qoida. Ikkilik shakllari

Muzakkar: أَحْمَرُ ← أَحْمَرَانِ

Muannas: حَمْرَاءُ ← حَمْرَاوَانِ — hamza ء ikkilikda و ga aylanadi!

3-qoida. G'ayri oqil ko'plik bilan

Narsalarning ko'pligi bilan sifat muannas birlikda (فَعْلَاءُ) keladi:

اَلسَّيَّارَاتُ حَمْرَاءُ ، اَلْأَقْلَامُ زَرْقَاءُ

Oqillar ko'pligi bilan esa فُعْلٌ shakli ishlatiladi: رِجَالٌ سُودٌ (qora tanli erkaklar).

4-qoida. Tanvin qabul qilmaydi (غَيْرُ مُنْصَرِفٍ)

أَفْعَلُ va فَعْلَاءُ vaznlari tanvin olmaydi va jar holatida fatha bilan keladi: أَحْمَرُ (❌ أَحْمَرٌ emas).

To'liq jadval — ranglar

To'liq jadval — jismoniy xususiyatlar

Diqqat: أَخِيرٌ (so'nggi) so'zi alif bilan boshlansa-da, u فَعِيل vaznida, أَفْعَلُ vaznida emas — shuning uchun tanvin oladi va muannasi أَخِيرَةٌ bo'ladi.

Bo'lim lug'ati — ranglar

Bo'lim lug'ati — jismoniy xususiyatlar

Yordamchi so'zlar

قَلَمٌ / أَقْلَامٌqalam(lar)
وَرْدَةٌ / وُرُودٌatirgul(lar)
زَهْرَةٌ / أَزْهَارٌgul(lar)
حِصَانٌot
رَجُلٌ / رِجَالٌerkak / erkaklar
اِمْرَأَةٌ / نِسَاءٌayol / ayollar
طِفْلٌ / أَطْفَالٌbola / bolalar
جَدٌّ / أَجْدَادٌbobo / bobolar

Muzakkar مذكّر

اَلْقَلَمُ أَحْمَرُQalam qizil
اَلْقَلَمَ‍‍انِ أَحْمَرَانِIkki qalam qizil
اَلرَّجُلُ أَصْلَعُErkak tepakal
اَلطِّفْلُ أَجْعَدُBola jingalak sochli
جَدِّي أَشْمَطُBobom soch-soqoli oq (mosh-guruch)
اَلْوَلَدُ أَعْسَرُBola chapaqay

Muannas مؤنّث

اَلْوَرْدَةُ حَمْرَاءُAtirgul qizil
اَلْوَرْدَتَ‍‍انِ حَمْرَاوَانِIkki atirgul qizil
اَلسَّيَّارَةُ بَيْضَاءُMashina oq
اَلْبِنْتُ شَقْرَاءُQiz malla (sochli)
اَلْمَرْأَةُ سَمْرَاءُAyol bug'doyrang
اَلطَّالِبَةُ هَدْبَاءُTalaba qiz uzun kiprikli

Ko'plik جمع

اَلسَّيَّارَاتُ حَمْرَاءُMashinalar qizil (g'ayri oqil → muannas birlik)
اَلْأَقْلَامُ زَرْقَاءُQalamlar ko'k
رِجَالٌ سُودٌQora tanli erkaklar (oqil → فُعْل)
اَلرِّجَالُ صُلْعٌErkaklar tepakal
اَلْبَنَاتُ شُقْرٌQizlar malla
Natija: 0 / 0
3-bo'lim

فَعْلَانُ vazni — holat sifatlari

صِفَاتُ الْأَحْوَالِ الدَّاخِلِيَّةِ

Ochlik, tashnalik, g'azab, uyqusizlik kabi ichki holatlarni bildiruvchi sifatlar shu vaznda keladi.

1-qoida. Vazn shakllari

  • Muzakkar birlik: فَعْلَانُ — عَطْشَانُ (tashna)
  • Muannas birlik: فَعْلَى — عَطْشَى

2-qoida. Ko'plikning IKKI xil vazni (muhim!)

Bu vazndagi sifatlarning siniq ko'pligi ikki xil bo'ladi:

  • 1-tur — فِعَال vaznida. Ko'pchilik so'zlar shunday:

    عَطْشَانُ ← عِطَاشٌ ، شَبْعَانُ ← شِبَاعٌ ، ظَمْآنُ ← ظِمَاءٌ ، جَوْعَانُ ← جِيَاعٌ ، غَضْبَانُ ← غِضَابٌ

  • 2-tur — فَعَالَى vaznida. Ba'zi so'zlar shunday:

    كَسْلَانُ ← كُسَالَى ، سَكْرَانُ ← سُكَارَى

Eslatmalar: ikkala turdagi ko'plik ham muzakkar va muannas jinslar uchun umumiy. جَوْعَانُ so'zida kasradan keyin و harfi ي ga aylanadi: جِيَاعٌ (جِوَاعٌ emas). ظَمْآنُ ning ko'pligi ظِمَاءٌ.

3-qoida. Ikkilik shakllari

Muzakkar: عَطْشَانُ ← عَطْشَانَ‍‍انِ

Muannas: عَطْشَى ← عَطْشَيَ‍‍انِ — alif maqsura ى ikkilikda ي ga aylanadi.

4-qoida. G'ayri munsariflik va g'ayri oqil

فَعْلَانُ (muannasi فَعْلَى bo'lgani uchun) tanvin qabul qilmaydi: غَضْبَانُ (❌ غَضْبَانٌ emas).

G'ayri oqil ko'plik bilan yana muannas birlik ishlatiladi: اَلْحَيَوَانَاتُ عَطْشَى (hayvonlar tashna).

To'liq jadval

Ma'nosiمذكّرمؤنّثMuz. ikkilikMuan. ikkilikKo'plikKo'plik vazni
tashna, chanqoqعَطْشَانُعَطْشَىعَطْشَانَانِعَطْشَيَانِعِطَاشٌفِعَال
chanqoqظَمْآنُظَمْأَىظَمْآنَانِظَمْأَيَانِظِمَاءٌفِعَال
ochجَوْعَانُجَوْعَىجَوْعَانَانِجَوْعَيَانِجِيَاعٌفِعَال
to'qشَبْعَانُشَبْعَىشَبْعَانَانِشَبْعَيَانِشِبَاعٌفِعَال
g'azablanganغَضْبَانُغَضْبَىغَضْبَانَانِغَضْبَيَانِغِضَابٌفِعَال
dangasaكَسْلَانُكَسْلَىكَسْلَانَانِكَسْلَيَانِكُسَالَىفَعَالَى
mastسَكْرَانُسَكْرَىسَكْرَانَانِسَكْرَيَانِسُكَارَىفَعَالَى
uyqusiraganنَعْسَانُنَعْسَىنَعْسَانَانِنَعْسَيَانِ——

Bo'lim lug'ati

عَطْشَانُ / عَطْشَىtashna, chanqoq
ظَمْآنُ / ظَمْأَىchanqoq
جَوْعَانُ / جَوْعَىoch
شَبْعَانُ / شَبْعَىto'q
غَضْبَانُ / غَضْبَىg'azablangan
كَسْلَانُ / كَسْلَىdangasa
سَكْرَانُ / سَكْرَىmast
نَعْسَانُ / نَعْسَىuyqusiragan
فَرْحَانُ / فَرْحَىxursand
وَلَدٌ / أَوْلَادٌbola / bolalar
بِنْتٌ / بَنَاتٌqiz / qizlar
رَجُلٌ / رِجَالٌerkak / erkaklar

Muzakkar مذكّر

اَلْوَلَدُ عَطْشَانُBola tashna
اَلْوَلَدَانِ عَطْشَانَ‍‍انِIkki bola tashna
اَلرَّجُلُ ظَمْآنُErkak chanqoq
اَلْأَوْلَادُ عِطَاشٌBolalar tashna (فِعَال ko'pligi)

Muannas مؤنّث

اَلْبِنْتُ جَوْعَىQiz och
اَلْبِنْتَ‍‍انِ جَوْعَيَ‍‍انِIkki qiz och
اَلْبَنَاتُ جِيَاعٌQizlar och
اَلطَّالِبَةُ ظَمْأَىTalaba qiz chanqoq

Ikki xil ko'plik

اَلرِّجَالُ ظِمَاءٌErkaklar chanqoq (فِعَال)
اَلطُّلَّابُ كُسَالَىTalabalar dangasa (فَعَالَى)
اَلْمُعَلِّمُ غَضْبَانُMuallim g'azablangan
اَلطَّالِبَةُ نَعْسَىTalaba qiz uyqusiragan
Natija: 0 / 0
Lug'at xazinasi

Umumiy lug'at boyligi

اَلْكَلِمَاتُ الْجَدِيدَةُ

Darslikning 1-, 2- va 3-qism lug'atlari. Qidiruv maydoniga arabcha yoki o'zbekcha so'z yozib, kerakli so'zni tez topishingiz mumkin.

1-qism yangi so'zlari

2-qism yangi so'zlari (birlik / ko'plik)

3-qism yangi so'zlari

Bu yerda 3-qism sifatlari bilan birga 2-bo'limdagi barcha rang va jismoniy xususiyat (أَفْعَلُ vazni) so'zlari ham muannas shakllari bilan jamlangan.

🌍 Jamoa lug'ati

O'quvchilar taklif qilgan va ustoz tasdiqlagan so'zlar — har birida qo'shgan kishining ismi bilan. Siz ham «📝 Mening lug'atim» orqali so'z qo'shib, shu ro'yxatga kirishingiz mumkin!

Jamoa lug'atidan test

Natija: 0 / 0

🔑 Ustoz paneli

Bu bo'lim faqat ustoz uchun. O'quvchilar taklif qilgan yangi so'zlarni ko'rib chiqib, tasdiqlaysiz (Jamoa lug'atiga chiqadi) yoki rad etasiz. Ma'noni tasdiqlashdan oldin tahrirlashingiz ham mumkin.

✅ Tasdiqlangan so'zlarni boshqarish

Xato tasdiqlangan so'zni jamoa lug'atidan olib tashlang yoki ma'nosini tahrirlab saqlang.

📦 To'plam tarqatish (kod bilan)

To'plam kodi va so'zlarini kiriting — o'quvchilar kodni «Mening lug'atim»da kiritib, to'plamni bir bosishda oladi. Bir xil kod bilan qayta yuborsangiz, to'plam yangilanadi.

Lug'at testlari — 1-, 2- va 3-qism so'zlari

Bu yerdagi savollar har safar tasodifiy tanlanadi, shuning uchun test cheksiz takrorlanadi. «🔄 Yangi savollar» tugmasini bosib, har gal boshqa so'zlar bilan mashq qilishingiz mumkin.

A. Arabchadan o'zbekchaga (aralash lug'at)

Natija: 0 / 0

B. O'zbekchadan arabchaga (aralash lug'at)

Natija: 0 / 0

C. Kasb-hunar va shaxs nomlari

Natija: 0 / 0

Flesh-kartalar: kartani bosing — ma'nosi ochiladi. So'ngra «Bildim» yoki «Bilmadim»ni tanlang. Bilmagan so'zlaringiz eslab qolinadi va keyingi to'plamda birinchi bo'lib chiqadi — to hammasini o'rganmaguningizcha!

4-bo'lim

Moslashgan aniqlovchi

اَلنَّعْتُ وَالْمَنْعُوتُ

«Yangi uy», «qadimiy Misr», «bu ko'cha» kabi birikmalarda aniqlovchi (sifat) aniqlanmish bilan to'rt jihatdan qanday moslashishini o'rganamiz.

Kirish. Aniqlovchi turlari (§27)

Arab tilida aniqlovchilar morfologik xususiyatiga ko'ra ikki turga bo'linadi:

  • Moslashgan aniqlovchi — aniqlanmish bilan moslashadi (shu bo'lim mavzusi)
  • Moslashmagan aniqlovchi — moslashmaydi (keyingi mavzu)
Atama: aniqlovchi aniqlab kelayotgan ot — aniqlanmish deyiladi. Moslashgan aniqlovchi ko'pincha asliy yoki nisbiy sifatlardan, tartib sonlardan, sifatdoshlardan va ko'rsatish olmoshlaridan iborat bo'ladi.

Asosiy qoida: to'rt jihatda moslashuv (§28)

Sifat, tartib son yoki sifatdosh bilan ifodalangan aniqlovchi aniqlanmishdan keyin keladi va u bilan to'rt jihatda moslashadi:

  • 1. Jinsda (muzakkar/muannas)
  • 2. Sonda (birlik/ikkilik/ko'plik)
  • 3. Kelishikda (bosh, qaratqich, tushum)
  • 4. Holatda (aniq/noaniq)

1-qoida. Jinsda moslashuv

بَيْتٌ جَدِيدٌ — yangi uy  ·  بَابٌ قَدِيمٌ — eski eshik

مَدِينَةٌ جَمِيلَةٌ — chiroyli shahar  ·  يَدٌ طَوِيلَةٌ — uzun qo'l

2-qoida. Sonda moslashuv

بَيْتَانِ جَدِيدَانِ — ikkita yangi uy

بَابَانِ قَدِيمَانِ — ikkita eski eshik

اَلطُّلَّابُ الْمُجْتَهِدُونَ — tirishqoq talabalar

3-qoida. Kelishikda moslashuv

دَرْسٌ سَهْلٌ — oson dars  ·  مَدِينَةٌ كَبِيرَةٌ — katta shahar

Eslatma: hozirgacha uchragan misollarning barchasi bosh kelishikda. Kelishiklar masalasiga keyinroq mufassal to'xtaladi.

4-qoida. Holatda (aniqlik-noaniqlik) moslashuv — eng muhimi!

Aniqlanmish aniq holatda bo'lsa, aniqlovchi ham aniq bo'ladi; noaniq bo'lsa — aniqlovchi ham noaniq:

Noaniq (nakira)Aniq (ma'rifa)Ma'nosi
تِلْمِيذٌ عَاقِلٌاَلتِّلْمِيذُ الْعَاقِلُaqlli o'quvchi
طِفْلَةٌ صَغِيرَةٌاَلطِّفْلَةُ الصَّغِيرَةُkichkina qiz

5-qoida. Tabiatan aniq so'zlar

Tabiatan ال artiklini qabul qilmasa ham aniq hisoblanadigan so'zlar (atoqli otlar) aniqlanmish bo'lib kelganida, aniqlovchi albatta ال bilan aniq holatda turishi shart:

مِصْرُ الْقَدِيمَةُ — qadimiy Misr

مَكَّةُ الْمُكَرَّمَةُ — tabarruk Makka

سَمَرْقَنْدُ الْجَمِيلَةُ — go'zal Samarqand

6-qoida. Ko'rsatish olmoshi aniqlovchi bo'lganda

Ko'rsatish olmoshidan iborat aniqlovchi aniqlanmishdan oldin turadi va u ham to'rt jihatda moslashadi. Bunday aniqlanmish har doim aniq holatda keladi, chunki ko'rsatish olmoshlari tabiatan aniqdir:

هٰذَانِ الْكِتَابَانِ... — bu ikki kitob...

هٰذَا الشَّارِعُ... — bu ko'cha...

تِلْكَ السَّيَّارَةُ... — o'sha mashina...

أُولٰئِكَ الْمُعَلِّمُونَ... — o'sha o'qituvchilar...

7-qoida. Diqqat! Birikma va gapni farqlash

Agar aniqlanmish aniq, aniqlovchi esa noaniq bo'lsa, bular aniqlovchi-aniqlanmish munosabatidan chiqib, ot kesimli gapga aylanib qoladi:

Birikma (aniq + aniq)Gap (aniq + noaniq)
اَلْوَرْدَةُ الْحَمْرَاءُ
qizil atirgul		اَلْوَرْدَةُ حَمْرَاءُ
Atirgul qizildir
مِصْرُ الْجَدِيدَةُ
yangi Misr		مِصْرُ جَدِيدَةٌ
Misr yangidir

Shuningdek, aniqlovchi ko'rsatish olmoshidan iborat bo'lganida, aniqlanmish aniq holatda kelishi shart; aks holda ko'rsatish olmoshi gapning egasi, ot esa kesimiga aylanadi:

Birikma / to'liq gapOt kesimli gap
هٰذَا التِّلْمِيذُ نَشِيطٌ
Bu o'quvchi bola g'ayratlidir		هٰذَا تِلْمِيذٌ
Bu o'quvchidir
أُولٰئِكَ الْأَطْفَالُ أَذْكِيَاءُ
O'sha bolalar ziyrakdirlar		أُولٰئِكَ أَطْفَالٌ
Ular bolalardir
Solishtiring: أُولٰئِكَ أَطْفَالٌ أَذْكِيَاءُ — «Ular ziyrak bolalardir» (ega + noaniq birikma kesim).

8-qoida. Sonda moslashuvning maxsus holatlari

  • a) Aniqlanmish ko'plikda va odamni bildirsa — aniqlovchi ham albatta ko'plikda keladi:

    فَلَّاحٌ عَاقِلٌ ← فَلَّاحُونَ عُقَلَاءُ (aqlli dehqonlar)

    مُدَرِّسَةٌ مُجْتَهِدَةٌ ← مُدَرِّسَاتٌ مُجْتَهِدَاتٌ (tirishqoq muallimalar)

  • b) Aniqlanmish ko'plikda va odamni bildirmasa — muzakkar yoki muannasligidan qat'i nazar, aniqlovchi birlik sonda, muannasda keladi:

    بَيْتٌ جَدِيدٌ ← بُيُوتٌ جَدِيدَةٌ (yangi uylar)

    غُرْفَةٌ كَبِيرَةٌ ← غُرَفٌ كَبِيرَةٌ (katta xonalar)

  • c) Ko'rsatish olmoshida ham shu qoida saqlanadi:

    هٰذَا الْفَلَّاحُ ← أُولٰئِكَ الْفَلَّاحُونَ (o'sha dehqonlar)

    هٰذِهِ الطَّبِيبَةُ ← هٰؤُلَاءِ الطَّبِيبَاتُ (bu shifokor ayollar)

    هٰذَا الْبَابُ ← هٰذِهِ الْأَبْوَابُ (bu eshiklar)

    هٰذِهِ الْمَدِينَةُ ← هٰذِهِ الْمُدُنُ (bu shaharlar)

  • d) Bu qoida ot kesimli gapdagi ega-kesim moslashuviga ham taalluqli:

    اَلْبَيْتُ كَبِيرٌ ← اَلْبُيُوتُ كَبِيرَةٌ (Uylar kattadir)

    ذٰلِكَ قَلَمٌ ← تِلْكَ أَقْلَامٌ (Ular qalamlardir)

4-bo'lim lug'ati (59–62-mashqlar so'zlari)

Noaniq birikmalar (59–60-mashqlardan)

حَجَرٌ جَامِدٌqattiq tosh
عَلَمٌ أَحْمَرُqizil bayroq
قَرْيَةٌ بَعِيدَةٌuzoq qishloq
غُرْفَتَانِ نَظِيفَتَانِikkita toza xona
قَاعَتَانِ وَاسِعَتَانِikkita keng zal

Aniq birikmalar

اَلدَّرْسُ الصَّعْبُqiyin dars
اَلتِّلْمِيذُ النَّحِيفُozg'in o'quvchi
اَلْمَاءُ الْمَالِحُsho'r suv
اَلسَّمَاءُ الزَّرْقَاءُko'k osmon
اَلسَّفَرْجَلُ اللَّذِيذُmazali behi

G'ayri oqil ko'plik → muannas birlik

اَلْبُيُوتُ الْجَدِيدَةُyangi uylar
اَلْأَشْجَارُ الْخَضْرَاءُyashil daraxtlar
اَلشَّوَارِعُ الْوَسِخَةُiflos ko'chalar
اَلْمَدَارِسُ الْجَدِيدَةُyangi maktablar

Oqil ko'plik → ko'plik

اَلتَّلَامِيذُ الْكُسَالَىdangasa o'quvchilar
اَلتِّلْمِيذَاتُ النَّشِيطَاتُg'ayratli o'quvchi qizlar
اَلشَّابَّاتُ الْجَمِيلَاتُchiroyli yosh qizlar
مُعَلِّمُونَ صُلْعٌtepakal muallimlar

Atoqli otlar va ko'rsatish olmoshlari

مِصْرُ الْقَدِيمَةُqadimiy Misr
طَشْقَنْدُ الْمُعَاصِرَةُzamonaviy Toshkent
هٰذَا التِّلْمِيذُ النَّشِيطُ جَدِيدٌBu g'ayratli o'quvchi yangidir
هٰؤُلَاءِ الْأَجْدَادُ شُمْطٌBu bobolar soch-soqoli oqdir
Natija: 0 / 0
5-bo'lim

Nisbiy sifat

اَلصِّفَةُ النِّسْبِيَّةُ — اَلنِّسْبَةُ

«Yog'ochdan yasalgan», «misrlik», «yillik», «arabcha» kabi ma'nolarni bildiruvchi sifatlar otga ـِيٌّ (-iyyun) qo'shimchasini qo'shish bilan yasaladi. §29 mavzusi.

Kirish. Nisbiy sifat nima? (§29)

Nisbiy sifat predmetning belgisini boshqa predmetga yoki tushunchaga nisbatan bildiradi. U ko'pincha quyidagilarni ko'rsatadi:

  • aniqlanmish yasalgan materialni — اَلْبَيْتُ الْخَشَبِيُّ (yog'ochdan ishlangan uy)
  • kelib chiqqan joyini — رَجُلٌ مِصْرِيٌّ (misrlik kishi)
  • biror predmetga mansubligini — أَمْرٌ سِيَاسِيٌّ (siyosiy ish)
Nisbiy sifat ham asliy sifat kabi muzakkar va muannas shakllarga ega.

1-qoida. Asosiy yasalish

Muzakkar nisbiy sifat otning oxiridagi -un (tanvin) qo'shimchasini olib tashlab, o'rniga ـِيٌّ — -iyyun qo'shimchasini qo'shish bilan yasaladi. Muannasi esa muzakkar oxiriga -atun (ةٌ) qo'shilib hosil bo'ladi:

OtMuzakkar (مذ.)Muannas (مؤ.)Ma'nosi
خَشَبٌ — yog'ochخَشَبِيٌّخَشَبِيَّةٌyog'ochdan ishlangan
ذَهَبٌ — oltinذَهَبِيٌّذَهَبِيَّةٌoltindan yasalgan

اَلْبَيْتُ الْخَشَبِيُّ — yog'ochdan ishlangan uy

مِلْعَقَةٌ خَشَبِيَّةٌ — yog'och qoshiq

إِبْرِيقٌ ذَهَبِيٌّ — oltin ko'za  ·  سَاعَةٌ ذَهَبِيَّةٌ — oltin soat

2-qoida. ا yoki ى bilan tugagan otlar

ا yoki ى harfi bilan tugagan otlardan nisbiy sifat hosil bo'lganda, ـِيٌّ qo'shimchasidan oldingi ا yoki ى harflari و ga aylanadi:

OtMuzakkarMuannasMa'nosi
دُنْيَا — dunyoدُنْيَوِيٌّدُنْيَوِيَّةٌdunyoviy
آسِيَا — Osiyoآسِيَوِيٌّآسِيَوِيَّةٌosiyolik, osiyocha
فَرَنْسَا — Fransiyaفَرَنْسِيٌّفَرَنْسِيَّةٌfransuz, fransuzcha
Diqqat: bu so'zlardan ba'zan nisbiy sifat boshqacharoq shaklda ham hosil bo'ladi: آسِيَا → آسِيَاوِيٌّ, آسِيَاوِيَّةٌ  ·  دُنْيَا → دُنْيَاوِيٌّ, دُنْيَاوِيَّةٌ.

Ayrim so'zlardan esa oldingi ا (alif) tushib qolib, ـِيٌّ qo'shiladi:

فَرَنْسَا → فَرَنْسِيٌّ, فَرَنْسِيَّةٌ  ·  أُورُبَّا → أُورُبِّيٌّ, أُورُبِّيَّةٌ

3-qoida. Ta marbuta tushadi

Ta marbuta (ة) bilan tugagan so'zlardan nisbiy sifat yasalganda, mazkur harf tushib qoladi:

OtMuzakkarMuannasMa'nosi
خُرَافَةٌ — xurofotخُرَافِيٌّخُرَافِيَّةٌxurofiy
جُمْهُورِيَّةٌ — jumhuriyatجُمْهُورِيٌّجُمْهُورِيَّةٌrespublikaga oid
زِرَاعَةٌ — qishloq xo'jaligiزِرَاعِيٌّزِرَاعِيَّةٌqishloq xo'jaligiga oid

4-qoida. So'z vaznining o'zgarishi

Ayrim otlardan nisbiy sifat hosil bo'lganida, so'zning vazni ham bir oz o'zgaradi:

مَدِينَةٌ (shahar) → مَدَنِيٌّ, مَدَنِيَّةٌ — shaharlik, madinalik

فَرِيضَةٌ (farz) → فَرَضِيٌّ, فَرَضِيَّةٌ — farzga tegishli

5-qoida. Ikki o'zak undoshli otlar — و orttiriladi

Ikki o'zak undoshdan iborat ayrim otlardan nisbiy sifat qilinganda, و harfi orttiriladi:

OtMuzakkarMuannasMa'nosi
شَفَةٌ — labشَفَوِيٌّشَفَوِيَّةٌog'zaki
سَنَةٌ — yilسَنَوِيٌّسَنَوِيَّةٌyillik
يَدٌ — qo'lيَدَوِيٌّيَدَوِيَّةٌqo'lda ishlangan

6-qoida. Ikki xil nisbiy sifat

Ba'zi so'zlardan ikki xil nisbiy sifat hosil bo'ladi va ular ma'no jihatidan farqlanadi:

رُوحٌ → رُوحِيٌّ, رُوحِيَّةٌ — ruhiy, spirtli

رُوحٌ → رُوحَانِيٌّ, رُوحَانِيَّةٌ — ruhoniy

7-qoida. Siniq ko'plikdan nisbiy sifat

Ayrim siniq ko'plikdagi otlardan ham nisbiy sifat hosil bo'lishi mumkin:

دَوْلَةٌ → ko'pl. دُوَلٌ → دُوَلِيٌّ, دُوَلِيَّةٌ — davlatlararo

صَحِيفَةٌ → ko'pl. صُحُفٌ → صُحُفِيٌّ, صُحُفِيَّةٌ — jurnalist

8-qoida. Gapdagi vazifasi

Nisbiy sifatlar gapda ko'pincha moslashgan aniqlovchi bo'lib keladi — ya'ni 4-bo'limdagi barcha moslashuv qoidalari ularga ham taalluqli:

لُغَةٌ عَرَبِيَّةٌ — arab tili  ·  بَلَدٌ إِسْلَامِيٌّ — musulmon o'lka

لِسَانٌ فَارِسِيٌّ — fors tili  ·  أَمْرٌ دُنْيَاوِيٌّ — dunyoviy ish

Eslatma: g'ayri oqil ko'plikda nisbiy sifat ham muannas birlikda keladi: اَلْكُتُبُ الْمَدْرَسِيَّةُ (darslik kitoblar), اَلْخِدْمَاتُ الطِّبِّيَّةُ (tibbiy xizmatlar).

9-qoida. Geografik nomlardan — ot vazifasida

Geografik nomlardan hosil bo'lgan nisbiy sifat o'sha yerlik yoki o'sha yerda tug'ilgan, yashagan kishini ifodalaydigan ot vazifasida ham kelishi mumkin:

مِصْرِيٌّ — misrlik kishi  ·  مِصْرِيَّةٌ — misrlik ayol

إِفْرِيقِيٌّ — afrikalik  ·  إِفْرِيقِيَّةٌ — afrikalik ayol

Bunday nisbiy sifatlar oqil ko'plikda ـُونَ / ـَاتٌ bilan keladi: اَلْعُلَمَاءُ الْأَمْرِيكِيُّونَ (amerikalik olimlar), اَلطُّلَّابُ الْعِرَاقِيُّونَ (iroqlik talabalar).

5-bo'lim lug'ati (63–66-mashqlar va 3-matn so'zlari)

Material va mansublik

اَلْبَيْتُ الْخَشَبِيُّyog'ochdan ishlangan uy
مِلْعَقَةٌ خَشَبِيَّةٌyog'och qoshiq
إِبْرِيقٌ ذَهَبِيٌّoltin ko'za
سَاعَةٌ ذَهَبِيَّةٌoltin soat
اَلْمِصْبَاحُ الْكَهْرَبَائِيُّelektr chiroq

Tillar va xalqlar (63–65-mashqlardan)

اَللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُarab tili
اَللُّغَةُ الْفَارِسِيَّةُ سَهْلَةٌFors tili osondir
اَللُّغَةُ الرُّوسِيَّةُ صَعْبَةٌRus tili qiyindir
هٰذِهِ جَرِيدَةٌ إِنْجِلِيزِيَّةٌBu inglizcha gazeta
تِلْكَ مَجَلَّةٌ فَرَنْسَاوِيَّةٌO'sha fransuzcha jurnal

Geografik nisbat — kishini bildiruvchi

مِصْرِيٌّ — مِصْرِيَّةٌmisrlik kishi — misrlik ayol
بَحْرَانِيٌّbahraynlik kishi
حَضْرَمِيٌّhadramavtlik kishi
هٰؤُلَاءِ عُمَّالٌ مِصْرِيُّونَUlar misrlik ishchilardir
اَلطُّلَّابُ الْعِرَاقِيُّونَ مُجْتَهِدُونَIroqlik talabalar tirishqoqdir

Maxsus yasalishlar

شَفَةٌ → شَفَوِيٌّog'zaki (و orttirildi)
سَنَةٌ → سَنَوِيٌّyillik (و orttirildi)
يَدٌ → يَدَوِيٌّqo'lda ishlangan
مَدِينَةٌ → مَدَنِيٌّshaharlik (vazn o'zgardi)
صُحُفٌ → صُحُفِيٌّjurnalist (siniq ko'plikdan)

3-matndan gaplar

اَلْبُحُوثُ الْعِلْمِيَّةُ مُفِيدَةٌIlmiy izlanishlar foydalidir
اَلْخِدْمَاتُ الطِّبِّيَّةُ ضَرُورِيَّةٌTibbiy xizmatlar zarurdir
اَلْأَدَبُ الْأُوزْبَكِيُّ غَنِيٌّO'zbek adabiyoti boydir
اَلْقَاهِرَةُ عَاصِمَةٌ مِصْرِيَّةٌQohira misrlik poytaxtdir
مَكَّةُ الْمُكَرَّمَةُ مَدِينَةٌ سُعُودِيَّةٌMakkai Mukarrama saudiya shahridir
Natija: 0 / 0
Shaxsiy lug'at

Mening lug'atim

O'zingiz yodlamoqchi bo'lgan istalgan so'zni qo'shing — u flesh-kartalaringizga va lug'at testlaringizga avtomatik qo'shiladi. Yangi so'zingiz ustozga taklif sifatida ham boradi: tasdiqlansa, «🌍 Jamoa lug'ati»da ismingiz bilan hammaga ko'rinadi!

➕ Yangi so'z qo'shish

To'plam:

⚡ Tez kiritish (bir nechta so'zni birdan)

Har qatorga bittadan, «arabcha - ma'nosi» ko'rinishida yozing yoki nusxalab tashlang:
كِتَابٌ - kitob

🎁 Ustoz to'plamini kod bilan olish

Ustoz e'lon qilgan kodni kiriting (masalan: DARS16) — to'plamdagi barcha so'zlar lug'atingizga shu nom bilan qo'shiladi va darhol test-kartalarga ulanadi.

📚 Mening so'zlarim 0 ta so'z

Bu so'zlar 🃏 flesh-kartalar va lug'at testlariga avtomatik qo'shilgan. Telefon almashtirsangiz yo'qolmasligi uchun vaqti-vaqti bilan zaxira nusxa oling — keyin yangi qurilmada «Tez kiritish»ga joylashtirasiz.

Ko'rsatish:

✅ O'z so'zlarimdan test

Natija: 0 / 0
Shaxsiy kuzatuv

Mening natijalarim

Bu bo'limda siz ishlagan barcha testlar, o'rtacha ko'rsatkichingiz va xato qilgan so'zlaringiz saqlanadi. Xato so'zlar ustida alohida ishlab, ularni mustahkamlashingiz mumkin.

🔥 Kunlik seriya va yutuqlar

🏆 Umumiy reyting — Top 100

Barcha o'quvchilar orasidagi o'rningiz — sog'lom raqobat uchun! Ball — barcha testlardagi to'g'ri javoblaringiz yig'indisi: qancha ko'p ishlasangiz va qancha to'g'ri javob bersangiz, shuncha yuqoriga ko'tarilasiz.

Umumiy ko'rsatkichlar

Oxirgi natijalar

Xato qilingan so'zlar

Lug'at testlarida noto'g'ri javob bergan so'zlaringiz shu yerga tushadi. Kamida 4 ta so'z yig'ilgach, ular asosida maxsus test tuziladi.

Natija: 0 / 0
Yakuniy bo'lim

Umumiy testlar — barcha qoidalar jamlangan

Uchala bo'lim qoidalari va lug'atidagi so'zlar asosida tuzilgan 10 xil test. Har birini alohida ishlab, natijangizni ko'ring.

Shart: har bir savolda to'g'ri javobni tanlang. Savollar uchala bo'limdan aralash tuzilgan.

Natija: 0 / 0

Shart: jumladagi bo'sh joyga (____) qavsdagi ma'noga mos sifat shaklini tanlang.

Natija: 0 / 0

Shart: berilgan jumla yoki hukm grammatik jihatdan to'g'rimi? «To'g'ri» yoki «Noto'g'ri»ni tanlang.

Natija: 0 / 0

Shart: berilgan sifat qaysi vaznda ekanini aniqlang. Bu test darslikdagi boshqa vaznlarni ham qamrab oladi (فَاعِل، فَعِيل، فَعُول).

Natija: 0 / 0

Qoida eslatmasi: ot kesimli gap (§20)

  • Gapning egasi oldin, kesimi keyin keladi; ega aniq, kesim noaniq holatda bo'ladi: أَنَا طَالِبٌ ، هٰذَا كِتَابٌ
  • Kesim eganing jinsiga moslashadi: أَحْمَدُ مُهَنْدِسٌ ← فَاطِمَةُ مُهَنْدِسَةٌ
  • O'zbekcha «-dir» bog'lamasi arab tilida ishlatilmaydi: «Muhammad dehqondir» — مُحَمَّدٌ فَلَّاحٌ

Shart: darslikdagi 42–44-mashqlar uslubida to'g'ri tarjimani yoki mos olmoshni tanlang.

Natija: 0 / 0

Shart: aniqlovchi-aniqlanmish birikmasini ot kesimli gapdan ajrating. Eslatma: birikmada ikkala so'z ham bir xil holatda (ikkalasi aniq yoki ikkalasi noaniq) bo'ladi; aniqlanmish aniq, sifat noaniq bo'lsa — bu gap.

Natija: 0 / 0

Shart: 1-qism lug'atidagi 139 ta so'z asosida tuzilgan test. Savollar ikki yo'nalishda (arabcha↔o'zbekcha) aralash keladi va har safar yangilanadi.

Natija: 0 / 0

Shart: 2-qism lug'ati. Bu testda so'z ma'nosi bilan birga ko'plik shakllari ham so'raladi — siniq ko'pliklarni yodlash uchun eng foydali mashq.

Natija: 0 / 0

Shart: 3-qism sifatlari va أَفْعَلُ vaznidagi barcha so'zlar. Sifat ma'nolari, muannas shakllari va ko'pliklari aralash so'raladi.

Natija: 0 / 0

Shart: yakuniy imtihon — uchala qism lug'ati (265 so'z) va barcha sifat qoidalari aralash. 30 ta savol.

Natija: 0 / 0

🏁 Yakuniy imtihon

Tanlangan miqdordagi savol (standart 30 ta), 10 daqiqa vaqt. Savollar uchala qism lug'ati va barcha qoidalardan tuziladi. Boshlagach vaqt to'xtamaydi; vaqt tugasa imtihon avtomatik yakunlanadi. Natijangiz darhol ustozga yuboriladi.

✍️ Yozish testi — yuqori daraja

Bu testda javobni tanlamaysiz — o'zingiz yozasiz! O'zbekcha rejimda so'zning ma'nosini lotin harflarida yozasiz. Arabcha rejimda so'zning o'zini yozasiz — harakatlarsiz yozsangiz ham qabul qilinadi.

Natija: 0 / 0