Arab tili sifatlari bo'yicha mini-sayt
Har bir bo'lim ichida Qoidalar, Lug'at, Misollar va Testlar qismlari alohida joylashgan. Oxirgi bo'limda esa barcha mavzularni qamrab olgan 10 xil umumiy test bor — lug'at testlari har safar yangi savollar bilan tuziladi.
🎨 Sayt mavzusini tanlang
O'zingizga yoqqan rangni bosing — tanlovingiz eslab qolinadi va saytning barcha qismlariga (yuqori panel, fon, tugmalar, jadvallar) qo'llanadi.
Sifatlarning son, jins va oqillikda moslashuvi
«Kitob yangi», «Talabalar tirishqoq» kabi jumlalarda xabar (sifat) mubtadoga qanday moslashishini o'rganamiz.
1-qoida. Sifat (xabar) mavsufga jins va sonda ergashadi
Mubtado qanday bo'lsa, xabar ham shunga mos keladi: birlikka — birlik, ikkilikka — ikkilik, ko'plikka — ko'plik; muzakkarga — muzakkar, muannasga — muannas.
اَلْكِتَابُ جَدِيدٌ ← اَلسَّيَّارَةُ جَدِيدَةٌ
2-qoida. Muannaslik alomati — ta marbuta (ة)
Muzakkar sifatga ة qo'shilsa, muannas shakl hosil bo'ladi:
جَدِيدٌ ← جَدِيدَةٌ ، نَشِيطٌ ← نَشِيطَةٌ
3-qoida. Ikkilik (مُثَنًّى) yasalishi
Ism va sifat oxiriga ـَانِ qo'shiladi (nasb/jar holatida ـَيْنِ):
كِتَابٌ ← كِتَابَانِ ، جَدِيدٌ ← جَدِيدَانِ ، جَدِيدَةٌ ← جَدِيدَتَانِ
4-qoida. To'g'ri (solim) ko'plik
- Oqil muzakkar uchun: ـُونَ — مُجْتَهِدٌ ← مُجْتَهِدُونَ (nasb/jarda ـِينَ)
- Muannas uchun: ـَات — مُجْتَهِدَةٌ ← مُجْتَهِدَاتٌ ، طَالِبَةٌ ← طَالِبَاتٌ
5-qoida. Siniq (mukassar) ko'plik
Ba'zi so'zlar ko'plikda ichki shakli o'zgaradi, qo'shimcha qabul qilmaydi:
كِتَابٌ ← كُتُبٌ ، طَالِبٌ ← طُلَّابٌ ، نَشِيطٌ ← نُشَطَاءُ
6-qoida. Oqil va g'ayri oqil (eng muhim qoida!)
- Oqil (insonlar) ko'pligida sifat ham ko'plikda keladi: اَلطُّلَّابُ مُجْتَهِدُونَ ، اَلطَّالِبَاتُ مُجْتَهِدَاتٌ
- G'ayri oqil (narsalar, hayvonlar) ko'pligi muannas birlik hukmida: sifat muannas birlikda keladi: اَلْكُتُبُ جَدِيدَةٌ ، اَلسَّيَّارَاتُ جَدِيدَةٌ
7-qoida. Sifatning eng ko'p uchraydigan 10 vazni (§26)
Arab tilida sifatlarning 20 dan ortiq vazni bor. Quyidagilari eng ko'p uchraydi:
| № | Muzakkar | Muannas | Misollar | Ma'nosi |
|---|---|---|---|---|
| 1 | فَاعِلٌ | فَاعِلَةٌ | بَارِدٌ / بَارِدَةٌ | sovuq |
| حَامِضٌ / حَامِضَةٌ | nordon | |||
| 2 | فَعِيلٌ | فَعِيلَةٌ | كَبِيرٌ / كَبِيرَةٌ | katta |
| طَوِيلٌ / طَوِيلَةٌ | uzun | |||
| 3 | فُعْلٌ | فُعْلَةٌ | صُلْبٌ / صُلْبَةٌ | qattiq |
| 4 | فَعِلٌ | فَعِلَةٌ | تَعِبٌ / تَعِبَةٌ | charchoq |
| 5 | فَعْلٌ | فَعْلَةٌ | صَعْبٌ / صَعْبَةٌ | qiyin |
| 6 | فَعَلٌ | فَعَلَةٌ | حَسَنٌ / حَسَنَةٌ | yaxshi |
| 7 | فَيْعِلٌ | فَيْعِلَةٌ | جَيِّدٌ / جَيِّدَةٌ | yaxshi |
| 8 | فَعُولٌ | فَعُولٌ | جَسُورٌ / جَسُورٌ | jasur |
| 9 | أَفْعَلُ | فَعْلَاءُ | أَبْيَضُ / بَيْضَاءُ | oq |
| 10 | فَعْلَانُ | فَعْلَى | عَطْشَانُ / عَطْشَى | tashna |
Bo'lim lug'ati
Muzakkar, g'ayri oqil مذكّر
Muannas, g'ayri oqil مؤنّث
Oqil muzakkar مذكّر عاقل
Oqil muannas مؤنّث عاقل
أَفْعَلُ vazni — rang va jismoniy xususiyatlar
Ranglar hamda tashqi ko'rinish va jismoniy xususiyatlarni bildiruvchi sifatlar shu vaznda keladi. Bu bo'limda darslik lug'atidagi barcha 23 ta so'z to'liq shakllari bilan berilgan.
1-qoida. Vazn shakllari
- Muzakkar birlik: أَفْعَلُ — أَحْمَرُ (qizil)
- Muannas birlik: فَعْلَاءُ — حَمْرَاءُ
- Ko'plik (har ikki jins uchun): فُعْلٌ — حُمْرٌ
2-qoida. Ikkilik shakllari
Muzakkar: أَحْمَرُ ← أَحْمَرَانِ
Muannas: حَمْرَاءُ ← حَمْرَاوَانِ — hamza ء ikkilikda و ga aylanadi!
3-qoida. G'ayri oqil ko'plik bilan
Narsalarning ko'pligi bilan sifat muannas birlikda (فَعْلَاءُ) keladi:
اَلسَّيَّارَاتُ حَمْرَاءُ ، اَلْأَقْلَامُ زَرْقَاءُ
Oqillar ko'pligi bilan esa فُعْلٌ shakli ishlatiladi: رِجَالٌ سُودٌ (qora tanli erkaklar).
4-qoida. Tanvin qabul qilmaydi (غَيْرُ مُنْصَرِفٍ)
أَفْعَلُ va فَعْلَاءُ vaznlari tanvin olmaydi va jar holatida fatha bilan keladi: أَحْمَرُ (❌ أَحْمَرٌ emas).
To'liq jadval — ranglar
To'liq jadval — jismoniy xususiyatlar
Bo'lim lug'ati — ranglar
Bo'lim lug'ati — jismoniy xususiyatlar
Yordamchi so'zlar
Muzakkar مذكّر
Muannas مؤنّث
Ko'plik جمع
فَعْلَانُ vazni — holat sifatlari
Ochlik, tashnalik, g'azab, uyqusizlik kabi ichki holatlarni bildiruvchi sifatlar shu vaznda keladi.
1-qoida. Vazn shakllari
- Muzakkar birlik: فَعْلَانُ — عَطْشَانُ (tashna)
- Muannas birlik: فَعْلَى — عَطْشَى
2-qoida. Ko'plikning IKKI xil vazni (muhim!)
Bu vazndagi sifatlarning siniq ko'pligi ikki xil bo'ladi:
- 1-tur — فِعَال vaznida. Ko'pchilik so'zlar shunday:
عَطْشَانُ ← عِطَاشٌ ، شَبْعَانُ ← شِبَاعٌ ، ظَمْآنُ ← ظِمَاءٌ ، جَوْعَانُ ← جِيَاعٌ ، غَضْبَانُ ← غِضَابٌ
- 2-tur — فَعَالَى vaznida. Ba'zi so'zlar shunday:
كَسْلَانُ ← كُسَالَى ، سَكْرَانُ ← سُكَارَى
3-qoida. Ikkilik shakllari
Muzakkar: عَطْشَانُ ← عَطْشَانَانِ
Muannas: عَطْشَى ← عَطْشَيَانِ — alif maqsura ى ikkilikda ي ga aylanadi.
4-qoida. G'ayri munsariflik va g'ayri oqil
فَعْلَانُ (muannasi فَعْلَى bo'lgani uchun) tanvin qabul qilmaydi: غَضْبَانُ (❌ غَضْبَانٌ emas).
G'ayri oqil ko'plik bilan yana muannas birlik ishlatiladi: اَلْحَيَوَانَاتُ عَطْشَى (hayvonlar tashna).
To'liq jadval
| Ma'nosi | مذكّر | مؤنّث | Muz. ikkilik | Muan. ikkilik | Ko'plik | Ko'plik vazni |
|---|---|---|---|---|---|---|
| tashna, chanqoq | عَطْشَانُ | عَطْشَى | عَطْشَانَانِ | عَطْشَيَانِ | عِطَاشٌ | فِعَال |
| chanqoq | ظَمْآنُ | ظَمْأَى | ظَمْآنَانِ | ظَمْأَيَانِ | ظِمَاءٌ | فِعَال |
| och | جَوْعَانُ | جَوْعَى | جَوْعَانَانِ | جَوْعَيَانِ | جِيَاعٌ | فِعَال |
| to'q | شَبْعَانُ | شَبْعَى | شَبْعَانَانِ | شَبْعَيَانِ | شِبَاعٌ | فِعَال |
| g'azablangan | غَضْبَانُ | غَضْبَى | غَضْبَانَانِ | غَضْبَيَانِ | غِضَابٌ | فِعَال |
| dangasa | كَسْلَانُ | كَسْلَى | كَسْلَانَانِ | كَسْلَيَانِ | كُسَالَى | فَعَالَى |
| mast | سَكْرَانُ | سَكْرَى | سَكْرَانَانِ | سَكْرَيَانِ | سُكَارَى | فَعَالَى |
| uyqusiragan | نَعْسَانُ | نَعْسَى | نَعْسَانَانِ | نَعْسَيَانِ | — | — |
Bo'lim lug'ati
Muzakkar مذكّر
Muannas مؤنّث
Ikki xil ko'plik
Umumiy lug'at boyligi
Darslikning 1-, 2-, 3- va 4-qism lug'atlari. Qidiruv maydoniga arabcha yoki o'zbekcha so'z yozib, kerakli so'zni tez topishingiz mumkin.
1-qism yangi so'zlari
2-qism yangi so'zlari (birlik / ko'plik)
3-qism yangi so'zlari
Bu yerda 3-qism sifatlari bilan birga 2-bo'limdagi barcha rang va jismoniy xususiyat (أَفْعَلُ vazni) so'zlari ham muannas shakllari bilan jamlangan.
4-qism yangi so'zlari (kelishik va predlog matnlari)
Darslikning to'rtinchi qismidagi «янги сўзлар» ro'yxati — kelishiklar, ikki kelishikli otlar, predloglar mavzulari va 4-matndagi barcha so'zlar, ko'pliklari bilan.
🌍 Jamoa lug'ati
O'quvchilar taklif qilgan va ustoz tasdiqlagan so'zlar — har birida qo'shgan kishining ismi bilan. Siz ham «📝 Mening lug'atim» orqali so'z qo'shib, shu ro'yxatga kirishingiz mumkin!
Jamoa lug'atidan test
🔑 Ustoz paneli
Bu bo'lim faqat ustoz uchun. O'quvchilar taklif qilgan yangi so'zlarni ko'rib chiqib, tasdiqlaysiz (Jamoa lug'atiga chiqadi) yoki rad etasiz. Ma'noni tasdiqlashdan oldin tahrirlashingiz ham mumkin.
✅ Tasdiqlangan so'zlarni boshqarish
Xato tasdiqlangan so'zni jamoa lug'atidan olib tashlang yoki ma'nosini tahrirlab saqlang.
📦 To'plam tarqatish (kod bilan)
To'plam kodi va so'zlarini kiriting — o'quvchilar kodni «Mening lug'atim»da kiritib, to'plamni bir bosishda oladi. Bir xil kod bilan qayta yuborsangiz, to'plam yangilanadi.
Lug'at testlari — 1-, 2- va 3-qism so'zlari
Bu yerdagi savollar har safar tasodifiy tanlanadi, shuning uchun test cheksiz takrorlanadi. «🔄 Yangi savollar» tugmasini bosib, har gal boshqa so'zlar bilan mashq qilishingiz mumkin.
A. Arabchadan o'zbekchaga (aralash lug'at)
B. O'zbekchadan arabchaga (aralash lug'at)
C. Kasb-hunar va shaxs nomlari
Flesh-kartalar: kartani bosing — ma'nosi ochiladi. So'ngra «Bildim» yoki «Bilmadim»ni tanlang. Bilmagan so'zlaringiz eslab qolinadi va keyingi to'plamda birinchi bo'lib chiqadi — to hammasini o'rganmaguningizcha!
Moslashgan aniqlovchi
«Yangi uy», «qadimiy Misr», «bu ko'cha» kabi birikmalarda aniqlovchi (sifat) aniqlanmish bilan to'rt jihatdan qanday moslashishini o'rganamiz.
Kirish. Aniqlovchi turlari (§27)
Arab tilida aniqlovchilar morfologik xususiyatiga ko'ra ikki turga bo'linadi:
- Moslashgan aniqlovchi — aniqlanmish bilan moslashadi (shu bo'lim mavzusi)
- Moslashmagan aniqlovchi — moslashmaydi (keyingi mavzu)
Asosiy qoida: to'rt jihatda moslashuv (§28)
Sifat, tartib son yoki sifatdosh bilan ifodalangan aniqlovchi aniqlanmishdan keyin keladi va u bilan to'rt jihatda moslashadi:
- 1. Jinsda (muzakkar/muannas)
- 2. Sonda (birlik/ikkilik/ko'plik)
- 3. Kelishikda (bosh, qaratqich, tushum)
- 4. Holatda (aniq/noaniq)
1-qoida. Jinsda moslashuv
بَيْتٌ جَدِيدٌ — yangi uy · بَابٌ قَدِيمٌ — eski eshik
مَدِينَةٌ جَمِيلَةٌ — chiroyli shahar · يَدٌ طَوِيلَةٌ — uzun qo'l
2-qoida. Sonda moslashuv
بَيْتَانِ جَدِيدَانِ — ikkita yangi uy
بَابَانِ قَدِيمَانِ — ikkita eski eshik
اَلطُّلَّابُ الْمُجْتَهِدُونَ — tirishqoq talabalar
3-qoida. Kelishikda moslashuv
دَرْسٌ سَهْلٌ — oson dars · مَدِينَةٌ كَبِيرَةٌ — katta shahar
4-qoida. Holatda (aniqlik-noaniqlik) moslashuv — eng muhimi!
Aniqlanmish aniq holatda bo'lsa, aniqlovchi ham aniq bo'ladi; noaniq bo'lsa — aniqlovchi ham noaniq:
| Noaniq (nakira) | Aniq (ma'rifa) | Ma'nosi |
|---|---|---|
| تِلْمِيذٌ عَاقِلٌ | اَلتِّلْمِيذُ الْعَاقِلُ | aqlli o'quvchi |
| طِفْلَةٌ صَغِيرَةٌ | اَلطِّفْلَةُ الصَّغِيرَةُ | kichkina qiz |
5-qoida. Tabiatan aniq so'zlar
Tabiatan ال artiklini qabul qilmasa ham aniq hisoblanadigan so'zlar (atoqli otlar) aniqlanmish bo'lib kelganida, aniqlovchi albatta ال bilan aniq holatda turishi shart:
مِصْرُ الْقَدِيمَةُ — qadimiy Misr
مَكَّةُ الْمُكَرَّمَةُ — tabarruk Makka
سَمَرْقَنْدُ الْجَمِيلَةُ — go'zal Samarqand
6-qoida. Ko'rsatish olmoshi aniqlovchi bo'lganda
Ko'rsatish olmoshidan iborat aniqlovchi aniqlanmishdan oldin turadi va u ham to'rt jihatda moslashadi. Bunday aniqlanmish har doim aniq holatda keladi, chunki ko'rsatish olmoshlari tabiatan aniqdir:
هٰذَانِ الْكِتَابَانِ... — bu ikki kitob...
هٰذَا الشَّارِعُ... — bu ko'cha...
تِلْكَ السَّيَّارَةُ... — o'sha mashina...
أُولٰئِكَ الْمُعَلِّمُونَ... — o'sha o'qituvchilar...
7-qoida. Diqqat! Birikma va gapni farqlash
Agar aniqlanmish aniq, aniqlovchi esa noaniq bo'lsa, bular aniqlovchi-aniqlanmish munosabatidan chiqib, ot kesimli gapga aylanib qoladi:
| Birikma (aniq + aniq) | Gap (aniq + noaniq) |
|---|---|
| اَلْوَرْدَةُ الْحَمْرَاءُ qizil atirgul | اَلْوَرْدَةُ حَمْرَاءُ Atirgul qizildir |
| مِصْرُ الْجَدِيدَةُ yangi Misr | مِصْرُ جَدِيدَةٌ Misr yangidir |
Shuningdek, aniqlovchi ko'rsatish olmoshidan iborat bo'lganida, aniqlanmish aniq holatda kelishi shart; aks holda ko'rsatish olmoshi gapning egasi, ot esa kesimiga aylanadi:
| Birikma / to'liq gap | Ot kesimli gap |
|---|---|
| هٰذَا التِّلْمِيذُ نَشِيطٌ Bu o'quvchi bola g'ayratlidir | هٰذَا تِلْمِيذٌ Bu o'quvchidir |
| أُولٰئِكَ الْأَطْفَالُ أَذْكِيَاءُ O'sha bolalar ziyrakdirlar | أُولٰئِكَ أَطْفَالٌ Ular bolalardir |
8-qoida. Sonda moslashuvning maxsus holatlari
- a) Aniqlanmish ko'plikda va odamni bildirsa — aniqlovchi ham albatta ko'plikda keladi:
فَلَّاحٌ عَاقِلٌ ← فَلَّاحُونَ عُقَلَاءُ (aqlli dehqonlar)
مُدَرِّسَةٌ مُجْتَهِدَةٌ ← مُدَرِّسَاتٌ مُجْتَهِدَاتٌ (tirishqoq muallimalar)
- b) Aniqlanmish ko'plikda va odamni bildirmasa — muzakkar yoki muannasligidan qat'i nazar, aniqlovchi birlik sonda, muannasda keladi:
بَيْتٌ جَدِيدٌ ← بُيُوتٌ جَدِيدَةٌ (yangi uylar)
غُرْفَةٌ كَبِيرَةٌ ← غُرَفٌ كَبِيرَةٌ (katta xonalar)
- c) Ko'rsatish olmoshida ham shu qoida saqlanadi:
هٰذَا الْفَلَّاحُ ← أُولٰئِكَ الْفَلَّاحُونَ (o'sha dehqonlar)
هٰذِهِ الطَّبِيبَةُ ← هٰؤُلَاءِ الطَّبِيبَاتُ (bu shifokor ayollar)
هٰذَا الْبَابُ ← هٰذِهِ الْأَبْوَابُ (bu eshiklar)
هٰذِهِ الْمَدِينَةُ ← هٰذِهِ الْمُدُنُ (bu shaharlar)
- d) Bu qoida ot kesimli gapdagi ega-kesim moslashuviga ham taalluqli:
اَلْبَيْتُ كَبِيرٌ ← اَلْبُيُوتُ كَبِيرَةٌ (Uylar kattadir)
ذٰلِكَ قَلَمٌ ← تِلْكَ أَقْلَامٌ (Ular qalamlardir)
4-bo'lim lug'ati (59–62-mashqlar so'zlari)
Noaniq birikmalar (59–60-mashqlardan)
Aniq birikmalar
G'ayri oqil ko'plik → muannas birlik
Oqil ko'plik → ko'plik
Atoqli otlar va ko'rsatish olmoshlari
Nisbiy sifat
«Yog'ochdan yasalgan», «misrlik», «yillik», «arabcha» kabi ma'nolarni bildiruvchi sifatlar otga ـِيٌّ (-iyyun) qo'shimchasini qo'shish bilan yasaladi. §29 mavzusi.
Kirish. Nisbiy sifat nima? (§29)
Nisbiy sifat predmetning belgisini boshqa predmetga yoki tushunchaga nisbatan bildiradi. U ko'pincha quyidagilarni ko'rsatadi:
- aniqlanmish yasalgan materialni — اَلْبَيْتُ الْخَشَبِيُّ (yog'ochdan ishlangan uy)
- kelib chiqqan joyini — رَجُلٌ مِصْرِيٌّ (misrlik kishi)
- biror predmetga mansubligini — أَمْرٌ سِيَاسِيٌّ (siyosiy ish)
1-qoida. Asosiy yasalish
Muzakkar nisbiy sifat otning oxiridagi -un (tanvin) qo'shimchasini olib tashlab, o'rniga ـِيٌّ — -iyyun qo'shimchasini qo'shish bilan yasaladi. Muannasi esa muzakkar oxiriga -atun (ةٌ) qo'shilib hosil bo'ladi:
| Ot | Muzakkar (مذ.) | Muannas (مؤ.) | Ma'nosi |
|---|---|---|---|
| خَشَبٌ — yog'och | خَشَبِيٌّ | خَشَبِيَّةٌ | yog'ochdan ishlangan |
| ذَهَبٌ — oltin | ذَهَبِيٌّ | ذَهَبِيَّةٌ | oltindan yasalgan |
اَلْبَيْتُ الْخَشَبِيُّ — yog'ochdan ishlangan uy
مِلْعَقَةٌ خَشَبِيَّةٌ — yog'och qoshiq
إِبْرِيقٌ ذَهَبِيٌّ — oltin ko'za · سَاعَةٌ ذَهَبِيَّةٌ — oltin soat
2-qoida. ا yoki ى bilan tugagan otlar
ا yoki ى harfi bilan tugagan otlardan nisbiy sifat hosil bo'lganda, ـِيٌّ qo'shimchasidan oldingi ا yoki ى harflari و ga aylanadi:
| Ot | Muzakkar | Muannas | Ma'nosi |
|---|---|---|---|
| دُنْيَا — dunyo | دُنْيَوِيٌّ | دُنْيَوِيَّةٌ | dunyoviy |
| آسِيَا — Osiyo | آسِيَوِيٌّ | آسِيَوِيَّةٌ | osiyolik, osiyocha |
| فَرَنْسَا — Fransiya | فَرَنْسِيٌّ | فَرَنْسِيَّةٌ | fransuz, fransuzcha |
Ayrim so'zlardan esa oldingi ا (alif) tushib qolib, ـِيٌّ qo'shiladi:
فَرَنْسَا → فَرَنْسِيٌّ, فَرَنْسِيَّةٌ · أُورُبَّا → أُورُبِّيٌّ, أُورُبِّيَّةٌ
3-qoida. Ta marbuta tushadi
Ta marbuta (ة) bilan tugagan so'zlardan nisbiy sifat yasalganda, mazkur harf tushib qoladi:
| Ot | Muzakkar | Muannas | Ma'nosi |
|---|---|---|---|
| خُرَافَةٌ — xurofot | خُرَافِيٌّ | خُرَافِيَّةٌ | xurofiy |
| جُمْهُورِيَّةٌ — jumhuriyat | جُمْهُورِيٌّ | جُمْهُورِيَّةٌ | respublikaga oid |
| زِرَاعَةٌ — qishloq xo'jaligi | زِرَاعِيٌّ | زِرَاعِيَّةٌ | qishloq xo'jaligiga oid |
4-qoida. So'z vaznining o'zgarishi
Ayrim otlardan nisbiy sifat hosil bo'lganida, so'zning vazni ham bir oz o'zgaradi:
مَدِينَةٌ (shahar) → مَدَنِيٌّ, مَدَنِيَّةٌ — shaharlik, madinalik
فَرِيضَةٌ (farz) → فَرَضِيٌّ, فَرَضِيَّةٌ — farzga tegishli
5-qoida. Ikki o'zak undoshli otlar — و orttiriladi
Ikki o'zak undoshdan iborat ayrim otlardan nisbiy sifat qilinganda, و harfi orttiriladi:
| Ot | Muzakkar | Muannas | Ma'nosi |
|---|---|---|---|
| شَفَةٌ — lab | شَفَوِيٌّ | شَفَوِيَّةٌ | og'zaki |
| سَنَةٌ — yil | سَنَوِيٌّ | سَنَوِيَّةٌ | yillik |
| يَدٌ — qo'l | يَدَوِيٌّ | يَدَوِيَّةٌ | qo'lda ishlangan |
6-qoida. Ikki xil nisbiy sifat
Ba'zi so'zlardan ikki xil nisbiy sifat hosil bo'ladi va ular ma'no jihatidan farqlanadi:
رُوحٌ → رُوحِيٌّ, رُوحِيَّةٌ — ruhiy, spirtli
رُوحٌ → رُوحَانِيٌّ, رُوحَانِيَّةٌ — ruhoniy
7-qoida. Siniq ko'plikdan nisbiy sifat
Ayrim siniq ko'plikdagi otlardan ham nisbiy sifat hosil bo'lishi mumkin:
دَوْلَةٌ → ko'pl. دُوَلٌ → دُوَلِيٌّ, دُوَلِيَّةٌ — davlatlararo
صَحِيفَةٌ → ko'pl. صُحُفٌ → صُحُفِيٌّ, صُحُفِيَّةٌ — jurnalist
8-qoida. Gapdagi vazifasi
Nisbiy sifatlar gapda ko'pincha moslashgan aniqlovchi bo'lib keladi — ya'ni 4-bo'limdagi barcha moslashuv qoidalari ularga ham taalluqli:
لُغَةٌ عَرَبِيَّةٌ — arab tili · بَلَدٌ إِسْلَامِيٌّ — musulmon o'lka
لِسَانٌ فَارِسِيٌّ — fors tili · أَمْرٌ دُنْيَاوِيٌّ — dunyoviy ish
9-qoida. Geografik nomlardan — ot vazifasida
Geografik nomlardan hosil bo'lgan nisbiy sifat o'sha yerlik yoki o'sha yerda tug'ilgan, yashagan kishini ifodalaydigan ot vazifasida ham kelishi mumkin:
مِصْرِيٌّ — misrlik kishi · مِصْرِيَّةٌ — misrlik ayol
إِفْرِيقِيٌّ — afrikalik · إِفْرِيقِيَّةٌ — afrikalik ayol
5-bo'lim lug'ati (63–66-mashqlar va 3-matn so'zlari)
Material va mansublik
Tillar va xalqlar (63–65-mashqlardan)
Geografik nisbat — kishini bildiruvchi
Maxsus yasalishlar
3-matndan gaplar
Kelishiklar va predloglar
Arab tilidagi uch kelishik (bosh, qaratqich, tushum), ularning birlik, ikkilik va ko'plikdagi turlanishi, ikki kelishikli va turlanmaydigan otlar, hamda barcha predloglar. §30–34 mavzulari.
Kirish. Uch kelishik (§30)
Arab tilida ism guruhiga kiruvchi so'zlarda uch kelishik mavjud. Kelishik qo'shimchasi otning gapdagi vazifasi bilan bog'liq:
- Bosh kelishik (رَفْع) — ega va kesim vazifasida
- Qaratqich kelishigi (جَرّ) — predlogdan keyin va izofada
- Tushum kelishigi (نَصْب) — vositasiz to'ldiruvchi vazifasida
1-qoida. Birlik sonning turlanishi (§30)
Tanvin bilan tugaydigan birlik va siniq ko'plikdagi so'zlar quyidagicha turlanadi. Har kelishikning noaniq (tanvinli) va aniq (اَل bilan) shakli bor:
| Kelishik | Noaniq | Aniq | Qo'shimcha |
|---|---|---|---|
| Bosh (رَفْع) | كِتَابٌ | اَلْكِتَابُ | -un / -u (ـٌ / ـُ) |
| Qaratqich (جَرّ) | كِتَابٍ | اَلْكِتَابِ | -in / -i (ـٍ / ـِ) |
| Tushum (نَصْب) | كِتَابًا | اَلْكِتَابَ | -an / -a (ـًا / ـَ) |
2-qoida. Muannas birlik (§30)
| Kelishik | Noaniq | Aniq |
|---|---|---|
| Bosh | مَجَلَّةٌ | اَلْمَجَلَّةُ |
| Qaratqich | مَجَلَّةٍ | اَلْمَجَلَّةِ |
| Tushum | مَجَلَّةً | اَلْمَجَلَّةَ |
Ot va sifatlarning asosiy qismi shu jadval asosida turlanadigan uch kelishikli so'zlardir: قُلُوبٌ, مَدِينَةٌ, مَعْهَدٌ, كُلِّيَّةٌ, دَفْتَرٌ, قَلْبٌ, جَنَاحٌ, قَلَمٌ kabi.
3-qoida. Ikkilik (تَثْنِيَة) turlanishi (§31)
Ikkilik sonda qaratqich va tushum kelishiklari bir xil qo'shimchaga ega. Muzakkar va muannas ham bir xil turlanadi:
| Kelishik | Muzakkar | Muannas | Aniq (мз) |
|---|---|---|---|
| Bosh | كِتَابَانِ | مَجَلَّتَانِ | اَلْكِتَابَانِ |
| Qaratqich | كِتَابَيْنِ | مَجَلَّتَيْنِ | اَلْكِتَابَيْنِ |
| Tushum | كِتَابَيْنِ | مَجَلَّتَيْنِ | اَلْكِتَابَيْنِ |
4-qoida. Muzakkar to'g'ri (solim) ko'plik (§31)
Muzakkar to'g'ri ko'plikda ham qaratqich va tushum bir xil (ـِينَ):
| Kelishik | Noaniq | Aniq |
|---|---|---|
| Bosh | فَلَّاحُونَ | اَلْفَلَّاحُونَ |
| Qaratqich | فَلَّاحِينَ | اَلْفَلَّاحِينَ |
| Tushum | فَلَّاحِينَ | اَلْفَلَّاحِينَ |
5-qoida. Muannas to'g'ri (solim) ko'plik (§31)
Muannas to'g'ri ko'plikda qaratqich va tushum bir xil (ـَاتٍ / ـَاتِ), bosh kelishik esa ـَاتٌ / ـَاتُ:
| Kelishik | Noaniq | Aniq |
|---|---|---|
| Bosh | فَلَّاحَاتٌ | اَلْفَلَّاحَاتُ |
| Qaratqich | فَلَّاحَاتٍ | اَلْفَلَّاحَاتِ |
| Tushum | فَلَّاحَاتٍ | اَلْفَلَّاحَاتِ |
6-qoida. Gapdagi qo'llanishi (§31)
Gapning egasi, ot kesimli gapning egasi va kesimi hamda ularning moslashgan aniqlovchilari ko'pincha bosh kelishikda keladi.
Biror predlog bilan kelgan yoki mustaqil aniqlovchi bo'lgan ot o'zining moslashgan aniqlovchilari bilan birga qaratqich kelishigida, vositasiz to'ldiruvchi bo'lgan otlar esa tushum kelishigida keladi.
7-qoida. Ikki kelishikli otlar (§32)
Arab tilida qaratqich va tushum kelishigi bir xil qo'shimchaga ega bo'lgan so'zlar bor — bular ikki kelishikli so'zlar (mamnu' minas-sarf) deyiladi. Ularga asosan quyidagilar kiradi:
1. اَل artiklini olmaydigan, lekin aniq holatda deb hisoblanuvchi (tanvin olmaydigan) so'zlar — asosan atoqli otlar:
مِصْرُ, إِسْمَاعِيلُ, يُوسُفُ, فَاطِمَةُ
2. اَل olishi mumkin bo'lgan, tanvin bilan tugamaydigan birlik ot yoki sifatlar (noaniq holatda) — أَفْعَلُ va فَعْلَاءُ vaznidagilar:
صَحْرَاءُ (sahro), جَوْعَانُ (ochiqqan), أَبْيَضُ (oq), أَكْبَرُ (eng katta)
3. Siniq ko'plikning ayrim vaznlari (فَعَائِلُ, مَفَاعِلُ, أَفْعِلَاءُ kabi):
جَرَائِدُ (gazetalar), قَوَاعِدُ (qoidalar), أُمَرَاءُ (amirlar)
8-qoida. Ikki kelishikli so'zlarning turlanishi (§32)
Ikki kelishikli so'zda qaratqich ham tushum shaklida (fatha bilan) keladi va tanvin olmaydi:
| Kelishik | Misol | Misol |
|---|---|---|
| Bosh | فَاطِمَةُ | أَبْيَضُ |
| Qaratqich | فَاطِمَةَ | أَبْيَضَ |
| Tushum | فَاطِمَةَ | أَبْيَضَ |
9-qoida. Turlanmaydigan otlar (§33)
Oxiri «-an» yoki «-ā» bilan tugaydigan so'zlar (alif yoki alif maqsura bilan yozilsa ham), har uch kelishikda bir xil qo'shimcha oladi — ular turlanmaydigan so'zlar deyiladi:
| Kelishik | Noaniq | Aniq |
|---|---|---|
| Bosh | فَتًى, عَصًا | اَلْفَتَى, اَلْعَصَا |
| Qaratqich | فَتًى, عَصًا | اَلْفَتَى, اَلْعَصَا |
| Tushum | فَتًى, عَصًا | اَلْفَتَى, اَلْعَصَا |
Alif maqsura bilan tugaydigan sifatlar (مَرْضَى), siniq ko'plikdagi otlar (مَوْتَى, جَوْعَى) ham shu toifaga kiradi.
10-qoida. Predloglar (§34) — asosiy xususiyat
Predlog o'zi bog'langan so'zdan oldin keladi va o'sha so'zni qaratqich kelishigida kelishga majbur qiladi:
فِي مَدْرَسَةٍ — maktabda · إِلَى كُلِّيَّةٍ — fakultetga
مِنَ الرَّجُلَيْنِ — ikkita erkakdan
Predloglar tuzilishiga ko'ra uch guruhga bo'linadi: asl predloglar, ot-predloglar va murakkab predloglar.
11-qoida. Asl predloglar (§34)
Mustaqil so'z shaklini yo'qotgan, faqat predlog sifatida ishlatiladigan so'zlar:
| Predlog | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| فِي | ...da, ichida | فِي الْمَعْهَدِ — institutda |
| إِلَى | ...ga, ...gacha | إِلَى الْمَسَاءِ — oqshomgacha |
| مِنْ | ...dan | مِنَ الصُّبْحِ — tongdan |
| عَلَى | ...da, ustida | عَلَى الطَّاوِلَةِ — stol ustida |
| عَنْ | ...haqida | عَنِ الدَّرْسِ — dars haqida |
| بِـ | bilan, vositasida | بِالْقَلَمِ — qalam vositasida |
| لَدَى | ...da, qoshida | لَدَى الْأُسْتَاذِ — domla huzurida |
| مَعَ | bilan birga | مَعَ الصَّدِيقِ — do'st bilan birga |
| لِـ | ...ning, ...da bor | لِلطَّالِبِ — studentda bor |
| كَـ | ...dek, kabi | كَالشَّمْسِ — quyosh kabi |
| حَتَّى | ...gacha | حَتَّى الصَّبَاحِ — tonggacha |
| مُنْذُ | ...dan buyon | مُنْذُ سَنَتَيْنِ — ikki yildan buyon |
12-qoida. Ot-predloglar (§34)
Otlik xususiyatini yo'qotmagan, lekin predlog vazifasida ham kela oladigan so'zlar. Predlog vazifasida ular ko'pincha tushum kelishigida keladi:
| Predlog | Ma'nosi | Misol |
|---|---|---|
| دَاخِلَ | ichida, ichiga | دَاخِلَ الْمَدْرَسَةِ — maktab ichida |
| خَارِجَ | tashqarida | خَارِجَ الْبَيْتِ — uy tashqarisida |
| عَبْرَ | orqali | عَبْرَ الْهَوَاءِ — havo orqali |
| خِلَالَ | davomida | خِلَالَ الْعُطْلَةِ — kanikul davomida |
| بَيْنَ | orasida | بَيْنَ التِّلْمِيذَيْنِ — ikki o'quvchi orasida |
| قُرْبَ | yaqinida | قُرْبَ النَّافِذَةِ — deraza yaqinida |
| أَمَامَ | oldida | أَمَامَ الْوَالِدَيْنِ — ota-ona oldida |
| إِزَاءَ | qarshisida | إِزَاءَ النَّافُورَةِ — fontan qarshisida |
| وَرَاءَ | orqasida | وَرَاءَ الْجِدَارِ — devor orqasida |
| فَوْقَ | ustida | فَوْقَ الْمَاءِ — suv ustida |
| تَحْتَ | ostida | تَحْتَ الشَّجَرَةِ — daraxt ostida |
| خَلْفَ | orqasida | خَلْفَ فَاطِمَةَ — Fotimaning orqasida |
| عِنْدَ | ...da, huzurida | عِنْدَ الْمُدِيرِ — boshliq huzurida |
| حَوْلَ | atrofida, haqida | حَوْلَ الْمَسْأَلَةِ — masala haqida |
| قَبْلَ | ...dan oldin | قَبْلَ الظُّهْرِ — peshindan oldin |
| بَعْدَ | ...dan keyin | بَعْدَ الدَّرْسِ — darsdan keyin |
| أَثْنَاءَ | davomida, asnosida | أَثْنَاءَ الزِّيَارَةِ — ziyorat asnosida |
| ضِدَّ | ...ga qarshi | ضِدَّ الْعُدْوَانِ — agressiyaga qarshi |
| تُجَاهَ | qarshisida | تُجَاهَ النَّافُورَةِ — fontan qarshisida |
| إِبَّانَ | davomida, vaqtida | إِبَّانَ الْحَرْبِ — urush vaqtida |
13-qoida. Murakkab predloglar (§34)
Ikki-uch so'zdan iborat bo'lib, murakkabroq munosabatlarni ifodalaydi:
| Predlog | Ma'nosi |
|---|---|
| لِأَجْلِ / فِي سَبِيلِ | ...ni deb, yo'lida |
| خِلَافًا لِـ | ...ga qaramay |
| خَوْفًا مِنْ | ...dan qo'rqib |
| فَضْلًا عَنْ | ...dan tashqari |
| بِالْقُرْبِ مِنْ / بِجَانِبِ | yonida, yaqinida |
| بِالرَّغْمِ مِنْ | ...ga qaramasdan |
| نَظَرًا إِلَى / بِالنَّظَرِ إِلَى | sababli |
| عِوَضًا عَنْ / عِوَضًا لِـ | ...ning badaliga |
| نَتِيجَةً لِـ | natijasida |
| بِوَاسِطَةِ | vositasida |
| فِي غُضُونِ | ...ning davomida, mobaynida |
14-qoida. Predloglarning yozilishi (§34)
لِـ, بِـ, كَـ predloglari va shu predloglar bilan tugagan murakkab predloglar o'zidan keyingi so'zga qo'shib yoziladi:
بِالرِّيشَةِ — pero bilan · كَالسَّيْفِ — qilichdek
لِـ predlogi اَل artikli bilan kelgan so'zga qo'shilganda, artiklning vaslali hamzasi tushib qoladi:
لِ + الْحُكْمُ = لِلْحُكْمِ — hukm uchun
ل harfi bilan boshlanadigan so'zga لِـ qo'shilsa, bitta ل yoziladi:
لِ + اللَّبَنُ = لِلَّبَنِ — sut uchun
6-bo'lim lug'ati (69–80-mashqlar, predloglar va 4-matn so'zlari)
Birlik sonning uch kelishikda turlanishi
Ikkilik va ko'plikda kelishik
Ikki kelishikli va turlanmaydigan otlar
Predloglar (§34)
Ot-predloglar va murakkab predloglar
4-matndan iboralar
Mening lug'atim
O'zingiz yodlamoqchi bo'lgan istalgan so'zni qo'shing — u flesh-kartalaringizga va lug'at testlaringizga avtomatik qo'shiladi. Yangi so'zingiz ustozga taklif sifatida ham boradi: tasdiqlansa, «🌍 Jamoa lug'ati»da ismingiz bilan hammaga ko'rinadi!
➕ Yangi so'z qo'shish
⚡ Tez kiritish (bir nechta so'zni birdan)
Har qatorga bittadan, «arabcha - ma'nosi» ko'rinishida yozing yoki nusxalab tashlang:
كِتَابٌ - kitob
🎁 Ustoz to'plamini kod bilan olish
Ustoz e'lon qilgan kodni kiriting (masalan: DARS16) — to'plamdagi barcha so'zlar lug'atingizga shu nom bilan qo'shiladi va darhol test-kartalarga ulanadi.
📚 Mening so'zlarim 0 ta so'z
Bu so'zlar 🃏 flesh-kartalar va lug'at testlariga avtomatik qo'shilgan. Telefon almashtirsangiz yo'qolmasligi uchun vaqti-vaqti bilan zaxira nusxa oling — keyin yangi qurilmada «Tez kiritish»ga joylashtirasiz.
✅ O'z so'zlarimdan test
Mening natijalarim
Bu bo'limda siz ishlagan barcha testlar, o'rtacha ko'rsatkichingiz va xato qilgan so'zlaringiz saqlanadi. Xato so'zlar ustida alohida ishlab, ularni mustahkamlashingiz mumkin.
🔥 Kunlik seriya va yutuqlar
🏆 Umumiy reyting — Top 100
Barcha o'quvchilar orasidagi o'rningiz — sog'lom raqobat uchun! Ball — barcha testlardagi to'g'ri javoblaringiz yig'indisi: qancha ko'p ishlasangiz va qancha to'g'ri javob bersangiz, shuncha yuqoriga ko'tarilasiz.
Umumiy ko'rsatkichlar
Oxirgi natijalar
Xato qilingan so'zlar
Lug'at testlarida noto'g'ri javob bergan so'zlaringiz shu yerga tushadi. Kamida 4 ta so'z yig'ilgach, ular asosida maxsus test tuziladi.
Umumiy testlar — barcha qoidalar jamlangan
Barcha bo'limlar qoidalari va lug'atidagi so'zlar asosida tuzilgan 15 xil test. Har birini alohida ishlab, natijangizni ko'ring.
Shart: har bir savolda to'g'ri javobni tanlang. Savollar uchala bo'limdan aralash tuzilgan.
Shart: jumladagi bo'sh joyga (____) qavsdagi ma'noga mos sifat shaklini tanlang.
Shart: berilgan jumla yoki hukm grammatik jihatdan to'g'rimi? «To'g'ri» yoki «Noto'g'ri»ni tanlang.
Shart: berilgan sifat qaysi vaznda ekanini aniqlang. Bu test darslikdagi boshqa vaznlarni ham qamrab oladi (فَاعِل، فَعِيل، فَعُول).
Qoida eslatmasi: ot kesimli gap (§20)
- Gapning egasi oldin, kesimi keyin keladi; ega aniq, kesim noaniq holatda bo'ladi: أَنَا طَالِبٌ ، هٰذَا كِتَابٌ
- Kesim eganing jinsiga moslashadi: أَحْمَدُ مُهَنْدِسٌ ← فَاطِمَةُ مُهَنْدِسَةٌ
- O'zbekcha «-dir» bog'lamasi arab tilida ishlatilmaydi: «Muhammad dehqondir» — مُحَمَّدٌ فَلَّاحٌ
Shart: darslikdagi 42–44-mashqlar uslubida to'g'ri tarjimani yoki mos olmoshni tanlang.
Shart: aniqlovchi-aniqlanmish birikmasini ot kesimli gapdan ajrating. Eslatma: birikmada ikkala so'z ham bir xil holatda (ikkalasi aniq yoki ikkalasi noaniq) bo'ladi; aniqlanmish aniq, sifat noaniq bo'lsa — bu gap.
Shart: nisbiy sifat (5-bo'lim) mavzusi bo'yicha alohida test — otdan nisbiy sifat yasash, muannas shakli, qoidani aniqlash, birikmada moslashuv va tarjima aralash so'raladi.
Shart: kelishiklar va predloglar (6-bo'lim) mavzusi bo'yicha alohida test — kelishik shakllari, predlogdan keyingi holat, ikki kelishikli va turlanmaydigan otlar, predlog ma'nolari aralash so'raladi.
Shart: 1-qism lug'atidagi 139 ta so'z asosida tuzilgan test. Savollar ikki yo'nalishda (arabcha↔o'zbekcha) aralash keladi va har safar yangilanadi.
Shart: 2-qism lug'ati. Bu testda so'z ma'nosi bilan birga ko'plik shakllari ham so'raladi — siniq ko'pliklarni yodlash uchun eng foydali mashq.
Shart: 3-qism sifatlari va أَفْعَلُ vaznidagi barcha so'zlar. Sifat ma'nolari, muannas shakllari va ko'pliklari aralash so'raladi.
Shart: 4-qism lug'ati (kelishik va predlog matnlaridagi «янги сўзлар») bo'yicha test. Arabcha↔o'zbekcha aralash so'raladi, savollar har safar tasodifiy tanlanadi.
Shart: yakuniy imtihon — uchala qism lug'ati (265 so'z) va barcha sifat qoidalari aralash. 30 ta savol.
🏁 Yakuniy imtihon
Tanlangan miqdordagi savol (standart 30 ta), 10 daqiqa vaqt. Savollar uchala qism lug'ati va barcha qoidalardan tuziladi. Boshlagach vaqt to'xtamaydi; vaqt tugasa imtihon avtomatik yakunlanadi. Natijangiz darhol ustozga yuboriladi.
✍️ Yozish testi — yuqori daraja
Bu testda javobni tanlamaysiz — o'zingiz yozasiz! O'zbekcha rejimda so'zning ma'nosini lotin harflarida yozasiz. Arabcha rejimda so'zning o'zini yozasiz — harakatlarsiz yozsangiz ham qabul qilinadi.